Logo

99 rocznica zawarcia "Traktatu Ryskiego"

/ Traktat ryski (lub inaczej pokój ryski) - pl.wikipedia.pl

15 stycznia 1921 – w Genewie podpisano traktat polsko-rumuński, który zobowiązywał oba kraje do wzajemnej pomocy na wypadek napaści ze strony Związku Sowieckiego
19 lutego 1921 – w Paryżu podpisana polsko-francuska umowa polityczna. Jej uzupełnieniem była konwencja wojskowa (podpisana 21 lutego), która zobowiązywała oba kraje do udzielenia sobie pomocy na wypadek ataku ze strony Niemiec
18 marca 1921 – w Rydze podpisano traktat pokojowy pomiędzy Polską a Rosją i Ukrainą  Cd. na stronie XX

Wieczorem 18 marca 1921 r. w pałacu Bractwa Czarnogłowców w Rydze doszło do podpisania traktatu pokojowego między Polską, Rosją Sowiecką i Ukraińską Republiką Sowiecką. Dla Polski był to moment, kiedy ukształtowana została jej wschodnia granica i tym samym definitywnie kończyła się wojna, w której o mało nie straciła świeżo wywalczonej niepodległości. 

Traktat ten ustalił ostateczny przebieg polskiej granicy wschodniej  na linii Dzisna-Dokszyce-Słucz-Ostróg-Zbrucz. Stanowił również o odszkodowaniach dla Polski i miał regulować sprawy repatriacji oraz polityki wobec ludności polskiej na terenie Rosji Sowieckiej. Oryginalny egzemplarz dokumentu składa się z 17 papierowych kart, połączonych za pomocą biało-czerwonego sznurka, związanego i zalakowanego dziesięcioma czerwonymi pieczęciami z inicjałami osób ratyfikujących traktat. W okresie międzywojennym przechowywany był w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. We wrześniu 1939 roku został ewakuowany wraz z innymi umowami i traktatami. 3 maja 1948 roku, za pośrednictwem Ambasady RP w Moskwie, przekazano go do Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie, gdzie znajduje się do dziś.

Zarówno wtedy jak i dziś, dla jednych był on porażką polskich elit politycznych, dla drugich zwycięstwem ich realizmu.  W Rydze reprezentanci Rosji Sowieckiej zobowiązali się do wypłacenia Polsce odszkodowania w wysokości 30 mln rubli w złocie, których Polska nigdy nie otrzymała. Również tylko na papierze pozostały zobowiązania zwrotu zagrabionych dóbr kultury. Jednym z niewielu dzieł sztuki zwróconych Polsce był zagrabiony po powstaniu listopadowym pomnik księcia Józefa Poniatowskiego. Niestety traktat nie przewidywał żadnych sankcji na wypadek nie wykonania postanowień przez stronę zobowiązaną do ich wypełnienia, pozostawała jedynie dobra wola i klimat polityczny panujący we wzajemnych stosunkach. Dlatego sprawy dotyczące repatriacji oraz polityki wobec ludności polskiej zamieszkującej państwo sowieckie miały taki a nie inny obrót. Powrócić do ojczyzny zdołało zaledwie ponad milion rodaków. Resztę – ponad 1,5 mln – spotkał tragiczny los – wysiedlenia, prześladowania, katorga, głód i śmierć. Szczególne represje spadły na polską ludność w ZSRS pod koniec lat trzydziestych, gdy w ramach tzw. operacji polskiej NKWD zginęło ponad 100 tysięcy Polaków. Między innymi dlatego u wielu, nie tylko historyków zrodziło się pytanie, czy "Traktat Ryski" był sukcesem czy porażką? Warto jednak przypomnieć, że Polska w 1921 r. była w fatalnej kondycji gospodarczej, która nie pozwalała na kontynuowanie wojny.

Mijał wówczas siódmy rok, gdy przez polskie ziemie przetaczały się armie rujnując ogromne połacie kraju. Społeczeństwo pragnęło pokoju i odbudowy kraju. Polska przez samodzielne dojście do porozumienia z Sowietami przekreśliła  zobowiązania podjęte w Spa w lipcu 1920 roku, które przekazywały rozstrzygniecie wszystkich aktualnych wówczas spraw polskiej polityki zagranicznej w ręce Anglii w zamian za pośrednictwo premiera Lloyda George’a w sprawie rokowań pokojowych polsko-sowieckich. Na skutek samodzielnego aktu politycznego zyskała jednak uznanie granic wschodnich przez bezpośrednio zainteresowanego sąsiada i uniezależniła się przez to zasadniczo od decyzji Konferencji Ambasadorów Ententy. Z drugiej strony Polska zrezygnowała z wysuwania historycznych pretensji do ziem, które do czasu rozbiorów wchodziły w skład Rzeczypospolitej. Polska uzyskała ziemie należące przed trzecim i częściowo II rozbiorem do Rzeczypospolitej, a w latach 1795–1916 stanowiące część zaboru rosyjskiego, zaś od wiosny 1919 zajmowane przez Wojsko Polskie: gubernie grodzieńską i wileńską oraz zachodnie części guberni wołyńskiej z Łuckiem, Równem i Krzemieńcem i mińskiej z Nieświeżem, Dokszycami i Stołpcami. Rosja i Ukraina zrzekły się roszczeń do Galicji Wschodniej, przed 1914 wchodzącej w skład monarchii habsburskiej. Granica polsko-sowiecka przebiegała w zasadzie wzdłuż linii II rozbioru z 1793 (z korekturą na rzecz Polski w postaci części Wołynia i Polesia, z miastem Pińskiem). Mocarstwa zachodnie nieprzychylnie odniosły się do wynegocjowanej linii granicznej, co budziło znaczne niezadowolenie polskiego społeczeństwa.

/ Podpisanie traktatu ryskiego. Ryga, 18.03.1921. Źródło: Wikimedia Commons

Po objęciu rządów we Włoszech przez Mussoliniego, 30 stycznia 1923 rząd włoski wystąpił z wnioskiem o definitywne uznanie polskiej granicy wschodniej. 21 lutego z analogicznym wnioskiem wystąpił na forum Rady Ambasadorów delegat francuski. 14 marca 1923 Rada Ambasadorów podjęła decyzję w tej sprawie. 15 marca 1923 decyzję tę usankcjonował protokół dodatkowy, stanowiący wykonanie artykułu 87 traktatu wersalskiego. Rząd Rosji Sowieckiej nie uznał decyzji Rady Ambasadorów ani też protokołu dodatkowego, odmawiając mocarstwom zachodnim jakichkolwiek praw do rozstrzygania tej kwestii i uważając za jedynie miarodajny traktat ryski, o czym powiadomiono rząd polski. Warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że "Pokój ryski", choć trwał zaledwie 20 lat, pozwolił przetrwać przez okres jednego pokolenia wielu nowo utworzonym państwom narodowym, w tym Polsce i krajom bałtyckim – Litwie, Łotwie i Estonii.   

Template Design © Joomla Templates | GavickPro. All rights reserved.